Budama ve Şekillendirme Teknikleri

Budama, bahçecilikte en çok tereddütle yaklaşılan işlerden biri. Elinde makas tutup dala uzanan çoğu kişi "yanlış yerden kesersem bitkiyi öldürür müyüm?" diye düşünür. Aslında bitkiler kesime bizim sandığımızdan çok daha dayanıklıdır; asıl sorun kesmemek, yani dalların birbirini gölgelemesine, havasız kalmasına ve bitkinin enerjisini gereksiz yerlere harcamasına izin vermektir. Doğru zamanda ve doğru noktadan yapılan birkaç kesim, bir bitkiyi dağınık görünümlü bir çalıdan sık yapraklı, bol çiçekli bir bitkiye dönüştürebilir.

Budama tam olarak ne işe yarar?

Bitkiler büyüme enerjisini genellikle en uçtaki tomurcuğa yönlendirir. Buna uç baskınlığı denir. Uçtaki sürgünü kestiğinizde bitki bu enerjiyi yanlardaki gizli tomurcuklara dağıtmak zorunda kalır; sonuç olarak tek bir uzun dal yerine birkaç yeni sürgün oluşur. İşte bitki budama nasıl yapılır sorusunun temelinde yatan mantık bu: kesim bir ceza değil, bitkiye "buradan değil, şuradan büyü" demenin yolu.

Budamanın üç ana amacı vardır:

• Sağlık: Kuru, kırık, hastalıklı dalların uzaklaştırılması. Hava akımı arttığında mantar hastalıkları da azalır.
• Şekil: Bitkinin dengeli, sık ve istediğiniz forma yakın büyümesi.
• Verim: Meyve ve çiçek veren bitkilerde enerjinin yaprağa değil, ürüne yönlendirilmesi.

Adım adım budama

1. Doğru zamanı seçin

   Genel kural: çoğu odunlu bitki, dinlenme dönemi sonunda, yani sürgünler patlamadan hemen önce budanır. Yaprak döken çalılar ve meyve ağaçları için kışın sonu uygundur. Çiçek açan bitkilerde ise çiçeklenme zamanına bakılır; ilkbaharda çiçek açanlar çiçekten hemen sonra, yaz sonunda açanlar ise kış sonunda budanır. Aksi halde o yılın çiçek tomurcuklarını kesip atmış olursunuz. Mevsim geçişlerini takip eden bir bahçe takvimi tutuyorsanız bu kararı vermek çok daha kolay olur.

2. Aletleri hazırlayın ve temizleyin

   Keskin bir el makası, kalın dallar için testere ve ince sürgünler için küçük bir çiçek makası yeterlidir. Körelmiş makas dalı kesmez, ezer; ezik doku hastalık kapısıdır. Her bitki arasında makas bıçağını alkolle silmek, özellikle hastalık şüphesi olan dallarda enfeksiyonun bahçeye yayılmasını engeller. Alet bakımı, bahçenin temel araç gereçleri kadar önemli bir konudur.

3. Önce "üç D" dallarını çıkarın

   Kuru (dead), hastalıklı (diseased) ve zarar görmüş (damaged) dallar. Bunlar hangi mevsimde olursa olsun kesilebilir. Bu adımdan sonra bitkinin gerçek formunu görmek çok daha kolaylaşır.

4. İçe dönen ve birbirine değen dalları ayıklayın

   Taç ortasına doğru büyüyen, başka dalla çakışan veya birbirine sürten dallardan zayıf olanı çıkarın. Amaç, tacın ortasından ışığın ve havanın geçebileceği açık bir yapı elde etmek. Yeterince ışık ve hava alan bir bitki, yaprak lekesi ve küf sorunlarına belirgin biçimde daha az yakalanır.

5. Kesim noktasını doğru seçin

   Sürgün kesiminde, dışa bakan bir tomurcuğun 5 mm kadar üzerinden, tomurcuğa doğru hafif eğimli kesin. Böylece yeni sürgün dışa doğru gelişir ve taç ortası tıkanmaz. Kalın bir dalı gövdeden alırken gövdeye yapışık kesmeyin; dal dibindeki hafif şişkin halkanın (dal boğumu) dışından kesin, bitki yarayı buradan kapatır.

6. Şekillendirmede ölçülü olun

   Bir seferde bitkinin yeşil kütlesinin dörtte birinden fazlasını almamak iyi bir alışkanlıktır. Çok sert budama bitkiyi şok eder, aşırı ve zayıf sürgün patlatmasına yol açar. Formu tek yılda değil, iki üç sezonda oturtmayı hedefleyin.

7. Uç alma ve tepe kesme ile sıklaştırma

   Fesleğen, nane, kekik gibi aromatik bitkilerde ve çoğu yumuşak gövdeli çiçekte parmakla uç alma yeterlidir. Fesleğende çiçek başı görülür görülmez uç kırılırsa bitki yatay yayılır ve yaprak verimi artar. Saksıda yetiştirdiğiniz bitkilerde bu yöntem, kısıtlı alanda dengeli bir taç elde etmenin en pratik yolu.

8. Sonrasına dikkat edin

   Budamadan sonra bitki yeni sürgün üretmek için su ve besine ihtiyaç duyar. Kesim gününde bol su vermek yerine, düzenli ve kökü ıslatan bir sulama düzenine geçin. Kesilen sağlıklı dalları ise atmayın; parçalayarak kompost yığınına ekleyebilirsiniz. Hastalıklı dallar kompostta yer almamalı.

Sık yapılan hatalar